Brązy z Riace

Brązy z Riace to dwa pełnowymiarowe posągi greckich wojowników odlane z brązu około 450 roku p.n.e. – jedne z zaledwie kilku oryginalnych, monumentalnych rzeźb z brązu, które przetrwały od czasów starożytnych. Odnalezione przypadkowo w 1972 roku u wybrzeży Riace Marina nad Morzem Jońskim, dziś stanowią największy skarb Museo Nazionale della Magna Grecia w Reggio Calabria i jeden z najważniejszych zabytków sztuki antycznej na świecie. Ich stan zachowania i mistrzowskie wykonanie czynią je ikonami greckiej rzeźby klasycznej – na równi z fryzami Partenonu.

Odkrycie brązów z Riace

16 sierpnia 1972 roku chemik z Rzymu i nurek-amator Stefano Mariottini spędzał wakacje na jońskim wybrzeżu Kalabrii. Nurkując na wstrzymanym oddechu ok. 220 metrów od brzegu w Riace Marina, na głębokości zaledwie kilku metrów (w relacjach od ok. 6 do ok. 10 m), dostrzegł wystające z piasku ciemne ramię. Początkowo sądził, że natknął się na zwłoki. Dopiero po bliższych oględzinach zdał sobie sprawę, że pod warstwą piasku i organizmów morskich kryją się dwie monumentalne rzeźby z brązu.

Mariottini natychmiast powiadomił władze. Karabinierzy zabezpieczyli miejsce odkrycia, a wydobyciem zajęli się płetwonurkowie z jednostki podwodnej karabinierów z Mesyny, działający na wniosek kalabryjskiego urzędu ochrony zabytków (Soprintendenza alle antichità della Calabria) w Reggio Calabria. Operacja nie była prosta – każdy posąg ważył około 160 kilogramów i był częściowo zagrzebany w osadach morskich. Pierwszy posąg wydobyto 21 sierpnia 1972 roku, drugi dzień później. Obie figury były pokryte wielowiekową skorupą morskich organizmów, ale sam brąz zachował się w zdumiewająco dobrym stanie.

Jak dwa greckie posągi z V wieku p.n.e. trafiły na dno morza u wybrzeży Kalabrii? Dominująca hipoteza mówi o rzymskim statku transportującym łupy z Grecji do Rzymu, który podczas burzy zmuszony był wyrzucić ciężki ładunek za burtę, aby uniknąć zatonięcia. Inna teoria sugeruje, że posągi przewożono w epoce hellenistycznej. Trasa morska wzdłuż południowego wybrzeża Italii była jedną z najruchliwszych w basenie Morza Śródziemnego, a katastrofy statków zdarzały się na niej często.

Po odkryciu w 1972 roku brązy najpierw zabezpieczono w Reggio Calabria, a następnie poddano gruntownej konserwacji we Florencji w Centro di Restauro della Soprintendenza Archeologica della Toscana w latach 1975–1980. Kolejne, szeroko zakrojone prace konserwatorskie prowadzono w latach 2010–2013 w Palazzo Campanella w Reggio Calabria, a do muzeum wróciły 21 grudnia 2013 roku. To właśnie te prace i badania techniczne pozwoliły lepiej poznać ich budowę: wykonano je techniką odlewu na wosk tracony, z licznymi elementami odlanymi osobno i połączonymi, a także z wkładkami z miedzi i srebra.

Kim są wojownicy z Riace

Posągi przedstawiają dwóch nagich, brodatych mężczyzn w kontrapoście – klasycznym greckim układzie, w której ciężar ciała spoczywa na jednej nodze, nadając figurze naturalne, dynamiczne napięcie. Obaj wojownicy trzymali pierwotnie tarcze i włócznie, a na głowach mieli hełmy lub inne nakrycia – wszystko to zaginęło. U Posągu A na hełm wskazują włosy wymodelowane także tam, gdzie miały być zakryte, oraz ślady mocowania. Wydłużona potylica Posągu B pasuje do podniesionego hełmu (najczęściej rekonstruowanego jako koryncki) albo do obszernego nakrycia głowy. Tradycyjnie określa się je jako Posąg A („Młody”) i Posąg B („Stary”).

Posąg A – młodszy z wojowników – ma wysokość 1,98 metra. Wyróżnia się bardziej dynamiczną pozą, lekko odwróconą głową i intensywnym wyrazem twarzy. Jego ciało jest atletyczne, muskularne, z wyraźnie wymodelowanymi żyłami i ścięgnami. Posąg B – nieco niższy (1,97 m) – ma spokojniejszą postawę i bardziej dojrzałe rysy twarzy, sugerujące starszego, doświadczonego dowódcę.

Badacze zwykle datują Posąg A na ok. 460–450 p.n.e., a Posąg B na ok. 430–420 p.n.e., wskazując na różnice stylowe między późnym stylem surowym a pełnym klasycyzmem. Część analiz sugeruje, że nie powstały jako para w jednym warsztacie i mogły zostać zestawione wtórnie podczas transportu. W literaturze pojawiają się związki z Peloponezem, Argosem lub Atenami, ale bez rozstrzygnięcia.

Detale techniczne zdumiewają nawet współczesnych odlewników. Wargi wykonano z miedzi, nadając im naturalny czerwonawy odcień. Z miedzi są też rzęsy i sutki, a zęby Posągu A – ze srebrnej blaszki. Oczy inkrustowano: białka z kalcytu, tęczówki z pasty szklanej; zachowane oko Posągu B składa się z pięciu kamiennych elementów w różnych kolorach. Różnice technologiczne i stylistyczne między posągami widoczne są m.in. w opracowaniu brody i włosów. Detale te pokazują wyjątkowy poziom greckiej sztuki odlewniczej V w. p.n.e.

Kogo przedstawiają? Badacze nie osiągnęli konsensusu. Hipotezy obejmują bohaterów mitu – Tydeusa i Amfiaraosa z wyprawy Siedmiu przeciw Tebom. W literaturze pojawiały się też dawne lub bardziej marginalne atrybucje do kręgu Fidiasza, Polikleta, Myrona czy Alkamenesa, ale autorstwo Brązów z Riace pozostaje nieustalone. Pewne jest jedno: brązy z Riace, we Włoszech znane jako Bronzi di Riace, należą do najwybitniejszych dzieł rzeźby starożytnej Grecji i są jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli dziedzictwa Kalabrii oraz włoskiej archeologii podwodnej.

Po ponownym udostępnieniu ich w Reggio Calabria w grudniu 2013 roku powrót do ekspozycji był wydarzeniem ogólnokrajowym. Dziś to ważny element tożsamości kulturalnej miasta i regionu, często wykorzystywany również w promocji turystycznej Reggio Calabria.

Co zobaczyć w muzeum

Brązy z Riace eksponowane są w dedykowanej sali Museo Nazionale della Magna Grecia – w specjalnie zaprojektowanej, klimatyzowanej przestrzeni z filtrowanym powietrzem. Posągi stoją na antysejsmicznych cokołach z marmuru kararyjskiego zaprojektowanych przez włoską agencję ENEA – było to pierwsze zastosowanie takich podstaw. Warunki w sali pomagają chronić brąz przed dalszą korozją.

Wrażenie, jakie robią na żywo, jest nie do odtworzenia na fotografiach. Stojąc przed posągami o niemal dwumetrowej wysokości, widzisz każdy detal muskulatury, każdą żyłę na przedramieniu, precyzyjnie wymodelowane paznokcie i ekspresyjne twarze z miedzianymi ustami. Światło w sali jest starannie ustawione, aby podkreślić brązową patynę i anatomiczne detale.

Muzeum prowadzi zwiedzanie przez kilka poziomów stałej ekspozycji. Na poziomie A zaprezentowano początki Kalabrii, na poziomie B – miasta i sanktuaria Magna Graecia, na poziomie C – życie codzienne i nekropole, a poziom D prowadzi od antycznego Reggio do Brązów z Riace. Poziom E mieści wystawy czasowe, lapidarium oraz nekropolię odkrytą w 1932 roku pod budynkiem muzeum.

Muzeum prezentuje również kontekst odkrycia – dokumentację fotograficzną wydobycia, narzędzia użyte przy konserwacji i historię badań nad posągami. W tej samej części ekspozycji warto zwrócić uwagę na Bronzi di Porticello, w tym Głowę Filozofa i Głowę z Bazylei. Słynne pinakes (terakotowe tabliczki wotywne) z Lokroi Epizephyrioi oraz kolekcje ceramiki, monet i obiektów wotywnych ogląda się w innych sekcjach poświęconych miastom, sanktuariom, życiu codziennemu i nekropolom Magna Graecia.

Na całe muzeum warto przeznaczyć co najmniej 2–3 godziny. Jednak nawet jeśli dysponujesz tylko godziną, wizyta przy brązach ma sens: najlepiej wtedy skoncentrować się na sali Brązów oraz najważniejszych częściach ekspozycji Magna Graecia. To jedno z tych doświadczeń kulturowych, które samo w sobie uzasadnia podróż do Reggio Calabria.

Informacje praktyczne

Lokalizacja: Museo Nazionale della Magna Grecia, Piazza De Nava 26, 89123 Reggio Calabria
Dojście pieszo: Muzeum stoi przy Piazza Giuseppe De Nava, tuż przy północnym odcinku centralnej części Reggio Calabria. Od Lungomare Falcomatà dojście zajmuje około 5–10 minut, a od Corso Garibaldi około 5 minut, zależnie od punktu startowego
Dojazd: Stacja Reggio Calabria Centrale znajduje się ok. 20 minut pieszo od muzeum; najbliższa jest stacja Reggio Calabria Lido, oddalona o ok. 2 minuty spacerem. Z lotniska Reggio Calabria do muzeum dojeżdżają autobusy miejskie ATAM, m.in. linie 27 i 28
Wejście do sali Brązów: Przy wejściu do sali przez lata stosowano komorę stabilizującą mikroklimat i limity liczby osób. Zasady mogą się zmieniać, ale warto założyć, że wejście może odbywać się w turach i wymagać krótkiego oczekiwania – przed wizytą najlepiej sprawdzić aktualny regulamin muzeum i datę jego aktualizacji
Czas zwiedzania: Sama sala Brązów zajmuje zwykle 20–30 minut przy spokojnym oglądaniu, cała wizyta w muzeum najczęściej 1,5–2,5 godziny. Jeśli masz mało czasu, sensowne minimum to około 45–60 minut na wejście, obejrzenie Brązów i najważniejszych sal Magna Graecia
Bilety i godziny: Według oficjalnej strony MArRC muzeum jest otwarte od wtorku do niedzieli w godzinach 9:00–20:00, z ostatnim wejściem o 19:30; w poniedziałki jest zamknięte. Taryfy obowiązujące od 1 lipca 2024 roku: bilet zwykły 10 €, ulgowy dla osób 18–25 lat 2 €, wstęp bezpłatny dla osób poniżej 18 lat i osób ustawowo zwolnionych z opłat. Dostępny jest też bilet MArRC SLIM za 5 € od godziny 18:00
Strona: museoarcheologicoreggiocalabria.it

← Powrót do Reggio Calabria

Ostatnia aktualizacja: 25 września 2026

O autorce

Karina

Pasjonatka podróży i Włoch, szczególnie Kalabrii. Odkrywa najpiękniejsze zakątki południowych Włoch i dzieli się swoimi doświadczeniami, aby inspirować innych do wypraw w ten magiczny region.